Alexandre Kimenyi
   

Kigali ntiyari ikwiye gukandamiza indi mijyi

Kugirango u Rwanda rutegekwe neza, ntihagire akarere gakandamiza utundi kandi abanyarwanda bo mu bice byose by'igihugu bashobore kugera ku bategetsi babo bitabaruhije, ni ngombwa ko ibyo umurwa wa Kigali bisaranganywa n'indi mijyi y'uturere tw'igihugu kandi ubutegetsi bw'igihugu ntibugume gusa mu ntoki z'abategetsi b'i Kigali. Hagomba kuza icyo mu ndimi z'abazungu, icyongereza n'igifaransa, bita decentralization.

Abaturage b'ibihugu byateye imbere bumvise hakiri kare ko kugirango igihugu gitere imbere ari uko ububasha bw'abategetsi b'igihugu bugabanywa kandi ko buri karere k'igihugu ari ko kagomba kwishyiriraho abategetsi bako. Ikidindiza u Rwanda muri iki gihe ni uko Perezida ari we ushyiraho abakuru b'uturere (purefe). Kubera izi mpamvu, umukuru w'akarere aho guteza akarere ke imbere ngo yumve n'akababaro cyangwa inama z'abo ayobora, abanza akwumva ibyifuzo bya shebuja wamushyizeho, kubera ko akoze ibitajyanye n'ibyifuzo bya Perezida wamushyizeho, ashobora kumuvana amata mu kanwa. Umukuru w'akarere kuko aba atigenga, atari abaturage bamushyizeho, biragaragara ko abanza kureba ko ibyo akoze byose bitabangamiye inyungu z'uwamushyizeho.

Ibyiza bya decentralization

Icyiza cya decentralization ni uko umukuru w'akarere cyangwa intara adashora gukurwano na Perezida n'iyo baba bangana urunuka. Ashobora kuvanwaho gusa n'uko yaba yishe cyangwa yarenze amategeko agenga igihugu muri rusange. Iyi decentralization ni nayo izana demokarasi nyakuri kubera ko iyo perezida ashaka kwiyamamariza gutorwa ari we ugomba kujya guhakwa kuri abo bakuru b'ubutere n'intara kugirango arebe ko yabona amajwi mu baturage baho.
Leta rero zifite decentralization usanga Perezida ubutegetsi bwe ku baturage buba butakiremeye. Ntibivuga ko buba bwagabanutse, ahubwo biranamworohera, akagira isura nziza mu gihugu, kuko aba atagishoboye gukoresha igitugu n'igituza. Aho aba asigaranye uruhare runini gusa ni mu byerekeye ububanyi n'amahanga hamwe n'ingabo z'igihugu.

Gukwirakwiza ibiro bya minisiteri mu turere twose tw'igihugu.

Muri decentralization na none ubutegetsi bwose ntibwikubira mu murwa, bukwirakwizwa mu gihugu cyose. Muri iki gihe minisiteri zose z'igihugu ziri i Kigali. Abana basaba amashuri barinda guturuka i kantarange nka za Cyangugu, Gisenyi, Kibungo bakaza kuyasaba muri minisiteri y'uburezi i Kigali. Ushaka pasiporo nawe arinda gufata inzira akaza i Kigali kuyisabayo. Umucuri ushaka impapuro arinda kuza i Kigali. Ibi murabona ko bikwiye kuvanwaho, hakabaho inzira zoroheye abaturage. Murabona rero ko ari ngombwa ko buri minisiteri yagombaga kugira ibiro byayo muri buri karere. Ibi byatuma akazi kajya gakorwa vuga, kubera ko abashaka izo mpapuro bagabanuka kandi binatuma n'uturere twose tubona akazi kubera muri iki gihe akazi kenshi karacyari mu maboko ya Leta.

Kwimura umurwa w'igihugu

Ibihugu biteye imbere byanabonye ko ari byiza kugira imirwa ibiri: umurwa w'ubutegetsi (political capital) n'umurwa w'ubucuruzi (commercial capital). Ibi nabyo u Rwanda rwari rukwiye kubikora. Ni ukuvuga ko Kigali yaba umurwa w'ubucuruzi (commercial capital) naho umurwa w'igihugu ukimukira ahandi nk'i Gitarama cyangwa se i Nyanza kuko mbona ari ho hagati mu gihugu. Ibi byafasha igihugu cyane kubera ko abantu birunze i Kigali bagabanuka, bakurikiye aho umurwa w'igihugu wimukiye. Aho haherako hatera imbere uwo mwanya kubera akazi kazahatangwa, amazu azahubakwa, inganda zizahimukira n'ibindi. Iki ntabwo ari igitekerezo gishya. Ibihugu bimwe byo muri Afurika byarabitangiye. Hafi yacu muri Tanzaniya muzi ko umurwa mukuru wari Dar-es-Salaam. Nk'uko mubizi umurwa mukuru ubu ni ARUSHA. Dar-es-Salaam iracyakomeye ariko na ARUSHA nayo ni umujyi ukomeye kandi warubatswe ejobundi. Ibi byatumye Tanzaniya itera imbere, hubakwa amazu meza mashya kandi abantu babona akazi . Muri Nijeriya naho, umurwa mukuru kera wari Legos ariko ubu wimukiye ABUJA. Byatewe na none ko Legos yari imaze kuba nini cyane. ABUJA imeze neza, yubatwe neza. Iranasukuye kurusha Legos irimo umwanda n'umunuko mwinshi. Kugira imirwa ibiri byatumye hiyongera ibintu byinshi byiza. Muri Amerika ibi byo kugira umurwa wa Leta n'umurwa w'ubucuruzi byaje kera cyane. Nka Leta ya New York, umurwa wa Leta si New York ni Albany. New York ni iy'ubucuruzi. Muri Florida si Miami ni Tallahassee. Muri Texas si Dallas cyangwa Houston ni Austin. Muri California si Los Angeles, San Diego cyangwa San Francisco ni Sacramento. Natwe mbona byadufasha cyane, umurwa wa Leta wimuriwe ahandi.

Gukwirakwiza inganda n'ibigo bya Leta mu mijyi yose

Usibye inganda ikora byeri iriya buraseri y'i Gisenyi, inganda n'ibigo byose byahoze ari ibya Leta (numvise ko byagurishijwe) biba i Kigali. Ibi bikaba bisobanura impamvu abantu benshi birunze i Kigali kandi abenshi nta n'akazi bafite. Ibi bibazo byo gutura, by'ububandi, bya mayibobo bishobora kugabanuka, izi nganda n'ibigo bikwirakwijwe mu gihugu cyose. Inyungu y'iki gikorwa ni uko nk'uko nabivuze haruguru, umubare w'abantu bari i Kigali uzagabanuka kubera ko bamwe bazasubira mu karere kabo bumvise ko akazi kahaje, ikindi ni uko uturere twose tuzatera imbere, tukazamukira rimwe, kubera ko ibyo byose bizahimukira.

Ubutegetsi bushingiye kuri decentralization ni bwo bwonyine, buzazana demokarasi nyakuri mu gihugu, umunyarwanda wese akagira ijambo, agashobora kwegera abategetsi bamwumva. Ubutegetsi buteye butya buzatuma igihugu gitera imbere, ntihagire akarere na kamwe gasubizwa inyuma.

Alexandre Kimenyi